Ölçek geliştirme araştırması · Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi
Paranın tarihine kil tabletlerdeki kayıtlardan bakıyoruz. Bugün merkez bankaları kaydın dijital biçimini tasarlıyor. CBDC-SPAR, insanların bu yeni parada gözetim, mahremiyet, ödeme özerkliği ve hukuki başvuru konusunda ne beklediğini ölçecek bir araç geliştirmeyi amaçlıyor.
Aşama A etik onaylı Görüşmeler için planlanan dönem: 20 Kasım 2026 ile 28 Şubat 2027 arası. Henüz veri toplanmadı.
Hikâyeyi izleyinHikâye
Görseller yapay zekâ üretimi temsilî yorumlardır, müze eseri değildir.
I · Kil
Mezopotamya'da kil tabletlere borç, ödünç ve teslimat kayıtları yazıldı. Silindir mühür, kaydı kimin onayladığını gösteren imzaydı.
Bir kayda güvenmek için iki şeyi bilmek gerekir: kaydı kim tutuyor ve kim görebiliyor. Bu iki soru bugün de geçerli.
II · Metal
Deniz kabuğundan tartılan metale kadar pek çok nesne ödeme aracı olarak kullanıldı. Batı Anadolu'da Lidya, MÖ 7. yüzyılda bilinen ilk sikkeleri bastı. Aslan başlı damga, ağırlığı ve değeri kimin garanti ettiğini gösteriyordu.
Kayıt tabletten sikkenin yüzüne taşındı. Sikkeyle yapılan ödeme, işlemi kaydeden bir aracı gerektirmiyordu. Nakdin bu özelliği, dijital para tartışmasının merkezinde duruyor.
III · Kâğıt ve hesap
Banknot hâlâ cebimizde. Ancak maaş, kira ve fatura gibi ödemelerin önemli bir kısmı artık bankaların tuttuğu elektronik kayıtlar üzerinden yapılıyor. Kartla yapılan her ödeme bir iz bırakıyor.
Bu kayıtlar bugün ticari bankalarda ve ödeme kuruluşlarında tutuluyor. Merkez bankası dijital parası bu tabloya yeni bir kayıt tutucu ekleyebilir.
IV · Kod
Uluslararası Ödemeler Bankası'nın 2024 anketine katılan 93 merkez bankasının 85'i perakende, toptan ya da her iki tür merkez bankası dijital parası üzerinde çalışıyor.
TCMB, Dijital Türk Lirası Projesi'nin ikinci faz ilerleme raporunu 24 Kasım 2025'te yayımladı; rapor tedavül kararının henüz verilmediğini belirtiyor. Avrupa Merkez Bankası, AB mevzuatı 2026'da kabul edilirse dijital avronun 2029'da ihraç edilebileceğini açıkladı.
Vatandaşın soruları
Her sorunun önce kısa yanıtını veriyoruz. Ayrıntıda üç şeyi ayırıyoruz: belgelerde ne yazıyor, Türkiye için henüz ne belli değil ve araştırma bu soruyu nasıl ele alacak. Türkiye'de dijital Türk lirasının tedavüle çıkıp çıkmayacağına henüz karar verilmedi.
Tasarım belgeleri bunu hedefliyor. TCMB raporu çevrimdışı ödemenin zorunlu hallerle sınırlı kalmayacağını yazıyor; nasıl çalışacağının ayrıntısı henüz belli değil.
Belgeler akıllı kartla ödemeden ve hesap sahibi olma koşulu aranmayacağından söz ediyor. Kartın nasıl dağıtılacağı henüz belli değil.
TCMB raporuna göre merkez bankasının sisteminde kimlik bilgisi tutulmayacak; kimliğinizi seçtiğiniz banka ya da ödeme kuruluşu bilecek. Hangi kurumun hangi koşulda kayıtlara erişebileceği henüz kamuya açık ayrıntıda belirlenmedi.
İncelediğimiz belgeler dijital parayı nakdin yerine değil yanına konumlandırıyor. Uzun vadede nakit kullanımının nasıl değişeceği belli değil.
Hayır. Merkez bankası dijital parası, merkez bankasının ihraç ettiği ve güvence altına aldığı paradır; dijital Türk lirası Türk lirasının bir biçimi olarak tasarlanıyor.
Bu henüz belli değil. Ödemelerin Merkezi sayfası, TCMB'nin vatandaşların dijital Türk lirasını nasıl kullanacağına dair bir yetkisi olmayacağını yazıyor; programlanabilir özelliklerin sınırları ise belirlenmedi.
Bu sitede kaynak gösterdiğimiz belgelerde, dijital Türk lirasına özgü ayrıntılı bir itiraz ve iade süreci yer almıyor.
Kişisel veriler için genel çerçeve 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'dur. Dijital Türk lirasına özgü başvuru yolları henüz kamuya açık ayrıntıda belirlenmedi.
Ne ölçüyoruz
Genel güven ya da kullanım niyeti tek başına hangi güvencenin beklendiğini göstermez. Bu dört beklentiyi ayrı ayrı ölçmeyi amaçlıyoruz.
Ödemelerin izlenebileceğine ve bu bilginin amacı dışında kullanılabileceğine dair kaygı.
Kimin, hangi ödeme bilgisini, hangi koşulda görebileceğine dair beklenti.
Paranın ne zaman ve neye harcanacağına kişinin kendisinin karar vermesi.
Bir sorun olduğunda etkili bir itiraz ve başvuru yolu bulunacağına dair inanç.
Merkez bankası ödemelerimi gerekmedikçe görmez.
Cümlenin geri kalanı sabit; yalnız kayıt tutucu değişiyor.
Aynı kişinin bu dört cümleye verdiği yanıtlar farklıysa, bu, kaygının paranın kendisinden çok kaydı kimin tuttuğuyla ilişkili olabileceğine dair bir ipucudur. Tek başına kesin bir sonuç değildir.
Yöntem ve durum
Araştırma aşamalı ilerliyor. Aşama A için etik onay alındı. Henüz hiçbir aşamanın verisi toplanmadı ve sonuç yoktur.
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Etik Kurulu onayıyla yürütülecek. Katılım gönüllüdür; görüşmeler açık rızayla yapılacak.
Veri toplamadan önce ayrıca etik onay alınacaktır.
Bu kapsam bir başvuru taslağıdır. Çalışma şu anda herhangi bir kurumdan finansman almamaktadır.
Ekip
Dr. Öğr. Üyesi
Proje yürütücüsü
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Teknik Bilimler Meslek Yüksekokulu, İstatistik
Öğr. Gör.
Araştırmacı
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Teknik Bilimler Meslek Yüksekokulu, Bilgisayar Teknolojileri
İletişim: tialkan@aybu.edu.tr
Kaynaklar
Bilgiler tarihinde birincil kaynaklardan kontrol edildi.
